مقدمه :

      با نگاهي به هشت دهه روابط  ايران و مصر،” صهيونيسم‌”  متغير مهمي در تحکيم و يا گسست  اين روابط بوده است.   دريک مقطع تاريخي حکومت جمال عبدالناصر به دليل نزديکي محمدرضا پهلوي  با اسرائيل رابطه با  حکومت پهلوي را بهم زد  و در مقطعي ديگر  به دليل امضاي  پيمان کمپ‌ديويد و ارتباط مصري‌ها با صهيونيستها موجب  فاصله گيري  جمهوري اسلامي ايران  از حکومت مصر  و در نهايت قطع روابط سياسي شد. تنها پيش از تأسيس اسرائيل بود که رويکرد سياسي دو کشور ايران ومصر بايکديگر همسويي داشت وپادشاهي بودن هر دو سبب تحکيم پيوند آنها شده بود .

    در اين تحقيق علاوه بر نگاهي به روابط ايران و مصر در  دوره پهلوي اول و دوم فرصت ها و چالش هاي روابط اين دو کشور ، در طول سه دهه  حيات نظام جمهوري اسلامي ايران بررسي مي شود وعلل و عوامل عدم بهبود روابط دو کشور بر شمرده مي شود.  .

 روابط مصر و پهلوي اول

    کشور مصر در زمستان سال ???? ش. استقلال خود را از انگلستان به دست آورد. با اعلام خاتمه رژيم تحت الحمايگي انگليس بر مصر درسوم بهمن اين سال و اعلام استقلال مصر، دولت ايران بلافاصله اين کشور را به رسميت شناخت و سرکنسولگري خود را در قاهره به سفارت ارتقاء داد. در آن زمان به تازگي رضاخان در ايران کودتا کرده بود؛ احمدشاه آخرين سالهاي حکومت خود را پشت سر مي‌گذاشت و کابينه‌هاي کوتاه مدت تحت سلطه رضاخان بر کشور حکمراني مي‌کردند0روابط ايران ومصر تاپيش از آن در حد سفارت نبود.

مناسبات رضاخان با حکومت ملک فؤاد در مصر صميمي بود. در مجموع‌، روابط تهران وقاهره از ???? ش . که سفارت ايران در مصر داير شد، تا ???? ش. که حکومت سلطنتي در اين کشور منقرض گرديد، دو ويژگي اصلي داشت‌: اول، همکاري ‌مثبت دولتي و مناسبات صميمي در سطح دو حکومت و دوم، مبارزه مشترک دو حکومت با اسلام‌خواهي مردم‌. هم حکومت پادشاهي هر دو کشور و سلطه انگليس بر هر دو نظام‌ و هم مبارزه مشترک آنها با اسلام‌گرايي در کشورشان موجبات گرمي مناسبات را فراهم آورده بود0

     رضاخان در ايران‌، آتاتورک در ترکيه‌، امان الله خان در افغانستان و خاندان ملک فؤاد و ملک فاروق در مصر مشغول اسلام‌زدايي بودند. همه بر طبل جدايي دين از سياست مي‌کوبيدند و اسلام درباري، سازشکاري و بي تحرکي را ترويج مي‌کردند. تبليغ بي حجابي‌، رواج بي ديني‌، سرکوب روحانيون و اسلام‌شناسان‌، رواج مفاسد اخلاقي‌، بها دادن به چهره‌هاي فرنگ رفته و تلاش براي کمرنگ ساختن مظاهر اسلامي‌، ويژگي اين کشورها طي سه دهه اول قرن جاري شمسي بود

يکي ازدلايلي که به طور موقت به تحکيم روابط تهران وقاهره انجاميد، نيز ازدواج محمدرضا پهلوي ـ وليعهد وقت ايران ـ با فوزيه ـ دختر ملک فؤاد و خواهر ملک فاروق پادشاه مصر ـ در اسفند ???? بود‌. اين ازدواج که دو سال ونيم قبل ازسقوط رضاخان و تبعيد اوبه آفريقاي جنوبي صورت گرفت‌، تنها ?? سال دوام آورد و در ???? ش. به متارکه انجاميد و روابط دو دولت مصر و ايران را به سردي کشاند

    در سالهاي جنگ دوم جهاني هر دو ملت مصر وايران از اشغال‌گران انگليسي در رنج بودند. دولت‌هاي هر دو کشور نيز عليرغم سلطه انگليس، نيم نگاهي هم به آلمان هيتلري داشتند. حضور نيروهاي انگليسي در مصر و در کانال سوئز در گرايش به هيتلر بي‌تأثير نبود. در ايران، اين گرايش بابرکناري رضاخان توسط متفقين و جايگزيني محمدرضا‌، خنثي شد

 روابط مصر و پهلوي دوم:

   در پي سقوط ملک فاروق در تابستان ???? ش. و به قدرت رسيدن نظاميان چپگرا از جمله ژنرال محمد نجيب و جمال عبدالناصر، روابط تهران وقاهره تيره شد. حکومت ايران دولت هم‌پيمان خود را در مصر از دست داده و دولت ديگري در ضديت با نظام سلطنتي و انگيزه‌هاي سوسياليستي و چپگرايانه به قدرت رسيد. حکومت جديد مصر با مخالفين شاه از جمله مصدق، روابطي برقرار کرد . حکومت مصر پس از سقوط ملک فاروق، از مبارزات ملي شدن صنعت نفت ايران حمايت مي‌کرد. بر همين اساس، سفردکتر محمدمصدق ـ نخست وزير وقت ايران ـ به قاهره با استقبال جمال عبدالناصر و ديگر مقامات مصري روبه رو شد، اما کودتاي ?? مرداد ???? و بازگشت شاه بهبود مناسبات دو کشور را از بين برد

     بدبيني جمال عبدالناصر نسبت به شاه‌، جاي گرفتن دو رژيم در دو بلوک‌ سياسي متفاوت ـ شرق وغرب ـ اختلاف ناصر بارژيم صهيونيستي، هم‌پيماني شاه با صهيونيست‌ها و عوامل ديگر، به دوري تدريجي تهران و قاهره انجاميد. اتحاد جماهير شوروي و ساير دولت‌هاي کمونيستي‌، به تدريج با مصر متحد شدند. در مقابل امريکا، انگليس، اسراييل و ساير رژيمهاي غربگرا، نيز با شاه متحد شدند. تحت تأثير اين تحولات، دهه ?? شمسي‌، دهه روابط تيره ايران ومصر بود. در اين دهه پيمان انگليسي و ضدکمونيستي بغداد، که به سنتو تبديل شد (????ش.)؛ جنگ فرانسه، انگليس و اسرائيل عليه مصر در مسأله ملي شدن کانال سوئز (????ش.)؛ اعلام دکترين ضدکمونيستي آيزنهاور (????) دخالت نظامي آمريکا در لبنان (????)؛ تشکيل جمهوري متحده عربي در مصر وسوريه (????ش.) ؛ برقراري روابط بين ايران و رژيم صهيونيستي (????ش.) و افزايش ناگهاني صادرات نفت ايران به اسرائيل (????ش.) را شاهد هستيم‌

از تيرگي تا  قطع رابطه سياسي مصر با ايران‌

   درتابستان ????ش. جمال عبدالناصر در پي نطق شديداللحني عليه حکومت شاه‌، دستور قطع رابطه سياسي با تهران رابه دليل هم‌پيماني شاه با اشغالگران صهيونيست صادر کرد.

جمال عبدالناصر در نطق خود شاه را همدست صهيونيستها ناميد واين همدستي را مغاير با آرمان کشورهاي عربي و اسلامي تلقي کرد. متعاقب اين اقدام ناصر، شيخ شلتوت رئيس دانشگاه الازهر نيز طي تلگرامي به شاه ـ ?مرداد ???? ـ اقدام وي را در شناسايي سياسي رژيم صهيونيستي و ايجاد رابطه سياسي با اين رژيم، را خيانت به مسلمين ناميد و از وي انتقاد کرد. شاه نيز ? روز بعد در پاسخ به تلگرام رئيس الازهر اعلام کرد شناسايي اسرائيل توسط ايران‌، ?? سال قبل صورت گرفته و اکنون اتفاق تازه‌اي نيفتاده است‌

   روابط مصر باتهران ?? سال قطع بود. تااينکه  شهريور ????، يک ماه پيش از مرگ ناصر و هنگامي که سادات در دوره بيماري منجر به فوت ناصر زمام امور را به دست گرفته بود، رابطه دو کشور مجدداً برقرار شد.

با وجود اين قطع رابطه، شاه نه تنها قدمي از دوستي با اسرائيل فاصله نگرفت، بلکه هر روز پيوندهاي پنهان و آشکارش با صهيونيستها مستحکم‌تر مي‌شد و حتي تلاش مي‌کرد تا نقش ژاندارم منطقه را براي واداشتن دولتهاي عرب به همزيستي مسالمت‌آميز با اسرائيل ايفا کند

    در ?? مرداد ????، اتحاديه عرب بااعمال نفوذ جمال عبدالناصر- به نشانه دشمني با هم پيمان شاه ايران واسراييل - ، نام خليج فارس را به نام جعلي «خليج عربي‌» تغيير داد وکنفرانس حقوقدانان عرب نيز در ???? ش. تحت نفوذ ناصر، براي نخستين بار از خوزستان ايران با نام جعلي «عربستان‌» ياد کردند. اين اقدامات که با پوشش «پان عربيسم‌» تبليغ مي‌شد، از سويي شکاف بيشتر بين شاه و ساير رژيم‌هاي عرب را در پي داشت و از سوي ديگر به حمايت بيش از پيش امريکا و رژيم صهيونيستي از شاه انجاميد

    شکست جمال عبدالناصر و ديگر دولتهاي هم پيمان از رژيم صهيونيستي در جنگ ?روزه (????ش.) آسيب بزرگي به تفکر ناصريسم در منطقه وارد آورد. ناصر پس از اين جنگ، در انزوا قرار گرفت. از سوي ديگر شاه نيز براي آن که در معرض نفرت ملتهاي مسلمان قرار نگيرد، در عين حفظ    مناسبات پنهان خود با صهيونيستها، گاه و بيگاه عليه آنان موضعگيري مي‌کرد. از جمله اين که همواره خواستار عقب‌نشيني نيروهاي صهيونيستي به مرزهاي اشغال شده در جنگ ?روزه مي‌شد و يا اقدام صهيونيستها در به آتش کشيدن مسجدالاقصي ـ ????ش. ـ را محکوم کرد و حتي در شکل‌گيري سازمان کنفرانس اسلامي که نتيجه همان آتش‌سوزي بود، نقش مديريتي داشت‌